Shkurt: Dëmtimi i syrit trajtohet sipas shkakut. Kimikatet shpëlahen menjëherë me ujë të pastër, të paktën 20 minuta. Objekti i ngulur në sy nuk hiqet: syri mbrohet pa u shtypur dhe shkohet në urgjencë. Pas një goditjeje vendoset akull i mbështjellë, pa shtypje. Pluhuri zakonisht del me lot dhe me ujë. Dhimbja e fortë, ndryshimi i shikimit ose gjaku në sy kërkojnë ndihmë mjekësore menjëherë.
Disa dëmtime serioze nuk duken në fillim, ndaj Akademia Amerikane e Oftalmologjisë (AAO) këshillon që çdo dëmtim, përveç rërës dhe gërvishtjeve të vogla, ta shohë mjeku sa më shpejt. Në çdo rast: lani duart, mos e fërkoni syrin dhe mos hidhni pika ose pomada pa mjekun.
Kimikate në sy: shpëlajeni menjëherë, të paktën 20 minuta
Filloni shpëlarjen aty ku ndodheni, para se të niseni për te mjeku.
- Përdorni ujë të pastër, jo të nxehtë, nga rubineti, dushi ose një shishe. Vlen edhe solucioni fiziologjik.
- Mbajeni syrin hapur dhe lëreni ujin të rrjedhë butë mbi të për të paktën 20 minuta.
- Ktheni kokën që syri i dëmtuar të jetë poshtë dhe anash, që uji të mos kalojë te syri tjetër.
- Lentet e kontaktit që nuk dolën me ujin, hiqini pas shpëlarjes.
- Telefononi 127 dhe vazhdoni shpëlarjen derisa të vijë ndihma. Merrni me vete paketimin e produktit.
Mos hidhni në sy asgjë tjetër përveç ujit ose solucionit fiziologjik. Alkalet (gëlqerja e çimentos dhe e suvasë, soda kaustike, amoniaku) janë zakonisht më të dëmshme se acidet dhe mund të dëmtojnë edhe pasi dhimbja qetësohet. Prandaj okulisti duhet ta shohë syrin edhe kur ndiheni më mirë.
Më ka hyrë diçka në sy: si ta nxirrni pa e dëmtuar
Rëra, pluhuri ose një qerpik zakonisht nuk janë urgjencë: syri i nxjerr vetë me lot.
- Mos e fërkoni syrin. Mbyllni e hapni sytë disa herë.
- Tërhiqni lehtë qepallën e sipërme mbi qerpikët e poshtëm, që ta largojnë grimcën.
- Shpëlajeni syrin me ujë të pastër ose me solucion fiziologjik.
- Mos përdorni piskatore ose shkopinj pambuku mbi pjesën me ngjyrë të syrit.
Shkoni te okulisti nëse grimca nuk del, nëse ndjesia se keni diçka në sy vazhdon, ose nëse keni dhimbje, shikim të turbullt dhe bezdi nga drita: mund të jetë gërvishtur kornea, pjesa e tejdukshme përpara syrit.
Metali dhe xhami janë ndryshe. Një copëz që hidhet me shpejtësi nga çekiçi, smerilimi ose veglat elektrike mund të ngulet në sy ose të hyjë brenda tij, edhe kur dhimbja është e vogël. Mos e nxirrni vetë: shkoni menjëherë te mjeku.
Objekt i ngulur ose syri i shpuar: mos e hiqni
Kur një objekt ka hyrë në sy, ose syri është prerë a shpuar, çdo shtypje mund ta rëndojë dëmtimin.
- Mos e hiqni objektin, mos e prekni dhe mos e lani syrin me ujë.
- Vendosni lehtë një mburojë: fundi i një gote letre, i ngjitur me shirit te kockat rreth syrit, mjafton deri te mjeku. Mburoja nuk duhet të prekë syrin.
- Nëse mundeni, mbuloni lehtë edhe syrin tjetër, që sytë të lëvizin më pak.
- Mos merrni aspirinë ose ibuprofen, sepse mund ta shtojnë gjakderdhjen.
- Telefononi 127 ose kërkoni që dikush t’ju çojë në urgjencë. Mos e drejtoni vetë makinën.
Në Indian Eye Institute & Laser Center, Dr. Nishant Taneja, kirurg okulist, trajton trauma penetruese dhe trupa të huaj brenda syrit. Si vlerësohen dhe si operohen këto raste e shpjegon faqja kirurgjia e traumës okulare.
Goditje në sy dhe sy i nxirë
Pas një grushti, një topi ose një rrëzimi, lëkura rreth syrit fryhet dhe nxihet. Zakonisht shërohet vetë brenda 2–3 javësh.
- Mbani akull të mbështjellë me pëlhurë rreth syrit, 10–20 minuta disa herë në ditë, gjatë 1–2 ditëve të para. Mos shtypni mbi sy.
- Mos vendosni mish të papërpunuar, sepse mund të sjellë infeksion.
- Për dhimbjen merrni paracetamol, jo aspirinë: aspirina e shton nxirjen.
Edhe një goditje e lehtë mund të dëmtojë syrin nga brenda, për shembull të shkaktojë shkëputje të retinës. Shkoni menjëherë në urgjencë nëse shihni gjak brenda syrit, nëse bebëza ka formë të çrregullt, nëse shihni dyfish, më pak, shkëndija ose hije, ose nëse të dy sytë nxihen pas një goditjeje në kokë. Shkëndijat dhe hijet janë edhe shenja të sëmundjeve të retinës.
Një njollë e kuqe mbi të bardhën e syrit (gjak nën cipën sipërfaqësore) shpesh është e padëmshme dhe zhduket brenda ditësh ose javësh, por pas një goditjeje syrin duhet ta shohë okulisti.
Prerje në sy ose në qepallë
Një qepallë e prerë është shenjë se dëmtimi mund të jetë serioz, sepse prerja mund të ketë prekur edhe syrin.
- Nëse qepalla rrjedh gjak, shtypni lehtë me pëlhurë të pastër e të thatë, duke u mbështetur te kocka rreth syrit dhe jo mbi syrin.
- Mbulojeni me garzë të pastër dhe vendosni sipër një kompresë të ftohtë.
- Nëse dyshoni se është prerë edhe syri, veproni si për syrin e shpuar: mburojë pa shtypje dhe urgjencë.
Kur dëmtimi ndryshon formën e qepallës ose prek kanalin e lotit, mund të nevojitet kirurgji rikonstruktive e qepallës.
Djegie nga saldimi ose nga dielli
Drita e saldimit, llambat e nxirjes dhe dielli që reflektohet nga bora ose uji mund ta djegin sipërfaqen e syrit. Kjo quhet fotokeratit dhe ndihet më vonë: dhimbje, skuqje, lot, ndjesi rëre dhe bezdi nga drita. Hiqni lentet e kontaktit, qëndroni në një dhomë të errët, vendosni një leckë të ftohtë e të lagur mbi sytë e mbyllur dhe mos i fërkoni. Zakonisht kalon brenda një ose dy ditësh. Nëse nuk përmirësohet pas 24 orësh, shkoni te okulisti. Mbrojtja: helmetë saldimi dhe syze dielli që bllokojnë të paktën 99% të rrezeve UV.
Dëmtimi i syrit: kur duhet të shkoni menjëherë në urgjencë?
| Shenja pas dëmtimit | Çfarë bëni |
|---|---|
| Kimikat i fortë në sy (çimento, gëlqere, zbardhues) | Shpëlani pa ndalur dhe telefononi 127 |
| Objekt i ngulur, plagë ose syri i shpuar | Mburojë pa shtypje dhe 127 |
| Diçka goditi syrin me shpejtësi (vegla elektrike, kositëse, fishekzjarre) | Urgjencë, edhe me pak dhimbje |
| Shikim i ulët, i turbullt ose i dyfishtë | Urgjencë |
| Dhimbje e fortë, dhimbje koke, bezdi nga drita, të vjella | Urgjencë |
| Gjak brenda syrit ose bebëz me formë të çrregullt | Urgjencë |
| Syri nuk lëviz ose nuk hapet; rrjedh gjak ose qelb | Urgjencë |
| Ndjesia e trupit të huaj vazhdon, dëmtimi i lehtë nuk përmirësohet pas 24 orësh, ose është dëmtuar një fëmijë | Vizitë urgjente te okulisti |
Në Shqipëri, për urgjencë mjekësore telefononi 127 (Urgjenca Kombëtare) ose shkoni në urgjencën më të afërt. Mos e drejtoni vetë makinën.
Si t’i mbroni sytë nga dëmtimet
Sipas AAO, syzet e duhura mbrojtëse e ulin rrezikun e dëmtimit të syrit rreth 90%. Në anketat e saj në SHBA, gati gjysma e dëmtimeve ndodhën në shtëpi, jo në punë.
- Punë dhe meremetime: syze me mbrojtje anësore kur ka pluhur ose copa që fluturojnë; syze të mbyllura për kimikatet; maskë e posaçme për saldimin.
- Shtëpi dhe kopsht: mos i përzieni pastruesit. Para se të kositni, hiqni gurët dhe degët nga bari dhe mbani syze.
- Fishekzjarret e festave: lërini për profesionistët. Shkëndijat e dorës digjen shumë dhe nuk janë lodër për fëmijë. Pas një dëmtimi nga fishekzjarret mos e lani dhe mos e shtypni syrin: shkoni në urgjencë.
- Sport: për basketboll, futboll dhe sporte me raketë, syze sportive prej polikarbonati. Syzet optike nuk mbrojnë dhe mund të thyhen.
Pyetje të shpeshta
A mund të hedh pika për sytë pas një dëmtimi? Jo pa udhëzimin e mjekut. Pikat pa recetë, sidomos ato kundër skuqjes, mund të dhembin më shumë ose ta rëndojnë dëmtimin.
A kalon vetë një gërvishtje e syrit? Shumica e gërvishtjeve të vogla shërohen brenda pak ditësh, por syrin duhet ta shohë mjeku: një gërvishtje e kornesë mund ta prekë shikimin përgjithmonë.
Kur duhet të shkoj te mjeku për një sy të nxirë? Menjëherë, nëse ndryshon shikimi ose ka gjak brenda syrit. Përndryshe, nëse nxirja nuk largohet brenda 3 javësh.
Burimet
- American Academy of Ophthalmology — Recognizing and Treating Eye Injuries
- AAO — First Aid Guide: How to Heal a Scratched Eye
- AAO — What Is a Black Eye?
- AAO — What is a Subconjunctival Hemorrhage?
- AAO — What is Photokeratitis, Including Snow Blindness?
- AAO EyeNet — Treating Acute Chemical Injuries of the Cornea
- AAO — Eye Injury Prevention
- AAO — Safety Glasses: How to Prevent Blinding Eye Injuries
- AAO — Fireworks Eye Safety
- NHS — Eye injuries
- NHS — Black eye
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine) — Eye emergencies
- Instituti i Shëndetit Publik — Urgjenca Kombëtare, numri unik 127
- AAO — Eye Safety at Home
- AAO — Workplace Eye Injuries
- AAO — Sports Eye Safety
Ju ndodhi një dëmtim i syrit? Në urgjencë telefononi 127 ose shkoni në urgjencën më të afërt. Për kontrollin pas ndihmës së parë, rezervoni një vizitë okulistike në Indian Eye Institute & Laser Center në Tiranë. Rezervoni vizitën · Tel. +355 67 503 0017
